Historia i dzieje Stawisk

Pierwotnie wieś, założona przez Kurzątków herbu Awdaniec, którzy w latach 1407 -1411 otrzymali puszczańskie włóki nad Dzierzbią. Wieś istniała jeszcze przed rokiem 1426.

Należała ona do różnych właścicieli. Kolejno do: Radzanowskich, Niszczyckich, Grabowieckich, Wegierskich, Zamoyskich herbu Grzymała, Skrodzkich, ponownie Zamoyskich, Drozdowskich, Karukowskich, Bikowskich i wreszcie w XX w. -Kisielnickich. Staraniem Fortunata Zamoyskiego około 1688 r. uzyskała prawa miejskie. Wprowadzona wówczas zmiana nazwy na Fortunatowo nie utrzymała się. W latach 1870 -1921 Stawiski nie posiadały praw miejskich.

Ośrodkiem rozplanowania miasta jest trapezoidalny rynek, który pierwotnie był placem targowym u zbiegu dróg z Łomży i Wizny. Przez zachodnią pierzeję rynku przebiegała szosa Warszawa -Suwałki. Jest to dawny trakt handlowy, stanowiący oś układu urbanistycznego. Południową zabudowę przyrynkową wypełnia kościół i dawny klasztor franciszkanów, sprowadzonych do Stawisk w 1688 r. Na południe od rynku znajduje się zespół budynków stacji pocztowej z 1828 roku. W południowo -zachodniej części miasta mieściła się murowana synagoga wzmiankowana w 1739 r., zburzona w 1942 roku. W budynku synagogi mieści się dziś kino i remiza strażacka. Zniszczeniu uległ również kirkut, położony za miastem. Nagrobki i sarkofagi usytuowane na niewielkim wzniesieniu przed wjazdem do miasteczka, pozapadały się w ziemię i pozarastały.

W pobliżu szosy w stronę Łomży na terenie dawnego cmentarzyska, zwanego Mogiłki znajduje się grodzisko. Informuje o tym przydrożna płyta.

Budowę kościoła rozpoczęto w 1788 r. i ukończono go w latach 1813 -18 z wyjątkiem wież. Otwarty w 1822 r. W 1927 roku dobudowano wieże. Zostały zniszczone w czasie II wojny światowej i odbudowane w latach 1951 -52. Kościół późnobarokowy, bazylikowy, trójnawowy. W głównym ołtarzu znajduje się obraz Matki Boskiej z Dzieciątkiem z końca XVII w., zasuwany obrazem św. Józefa z I poł. XIX w. W zwieńczeniu widoczna jest płaskorzeźba Chrystusa. Po bokach stoją rzeźby św. Piotra i Pawła z 1954 r. Ołtarze boczne wykonane w I poł. XVIII w., a przebudowane w obecnym stuleciu. W kościele istnieje nagrobek Stanisława Kisielnickiego, klasycystyczny wykonany z gipsu w 1869 r.

Klasztor, obecnie plebania, został zbudowany w 1791 r. przez franciszkanów. Zostali oni usunięci ze Stawisk w 1867 r. za poparcie Powstania Styczniowego. Połowę budynku klasztornego przekształcono i przeznaczono na cele świeckie. Początkowo mieściły się w nim koszary, potem szkoła, a około 1935 r. przerobiono kilka cel piętra na salę teatralną. Wyburzono łącznik między klasztorem a kościołem

Na pamiątkę walki o odzyskanie niepodległości w 1918 r. i walk w 1920 roku, wystawiono w 1924 r. na rynku, na cementowym cokole wizerunek Orła Białego rwącego się do lotu.

Na pobliskim cmentarzu znajdują się mogiły żołnierzy z 1939 r., m.in. grób kpt. Eugeniusza Żarańskiego, powstańca z 1863 r. oraz Józefa Kisielnickiego -konsula polskiego w Wiedniu po 1918 roku.

Na północny wschód od miasta, nad rzeczką Dzierzbią jest teren dawnego folwarku i dworu właścicieli, po których pozostały murowane słupy bramy wjazdowej z około 1890 r. z herbami -Topór -Stanisława Kisielnickiego i Radwan -jego żony Janiny z Krzymuskich Kisielnickiej.

Stawiski posiadają jeszcze jeden ciekawy zabytek. Jest nim wiatrak typu "Holender", co prawda pozbawiony skrzydeł. W całości, z całego urządzenia wiatraka, zachowało się prawie stuletnie urządzenie do mielenia śruty i choć bardzo prymitywne, jego kamień służy do dziś. Wiatrak przerobiono na młyn motorowy. Tak został zniszczony zabytek przemysłu młynarskiego.

Tak naprawdę Stawiski były od XVIII w. do 15 sierpnia 1941 r. miastem Żydów. Na kilka lat przed drugą wojną światową, w 1932 r. Żydzi stanowili ponad połowę mieszkańców Stawisk. W 1941 roku Żydów wymordowali w Stawiskach Niemcy.

12 grudnia 1882 r. urodził się w Stawiskach Akiba Rubinstein, jeden z najwybitniejszych szachistów świata. W latach dwudziestych przeniósł się do Brukseli, gdzie zmarł 14 marca 1961 r.

W czasie Powstania Kościuszkowskiego, 1 -2 lipca 1794 r. gen. A. Karwowski zorganizował obóz wojsk powstańczych, a następnie starł się z Prusakami pod Lachowem. Stawiski w 1812 r. strawił pożar. Odbudowane miasto stało się ośrodkiem słynącym z wyrobu kożuchów, sukna i kapeluszy. Czynne były również garbarnie i farbiarnie. Ponownie Stawiski zostały spalone w lipcu 1915 r. w czasie walk wojsk rosyjskich i pruskich. Pod Stawiskami stoczono bitwę z bolszewikami w lipcu 1920r. W czasie II wojny światowej aktywnie działała placówka AK pod dowództwemkpt. Władysława Steczkowskiego "Biały Orzeł"

Historia Szkoły w Stawiskach

Tradycja szkolnictwa w Stawiskach jest bardzo długa, gdyż sięga około 130 lat wstecz.
Pierwsza pisemna wzmianka pochodzi z 1867 roku, kiedy to ukaz carski, w ramach represji po Powstaniu Styczniowym rozwiązywał wszystkie zakony, w tym również Zakon Franciszkanów w Stawiskach.

W tym też roku zapadła decyzja w sprawie klasztoru pofranciszkańskiego. Otóż połowę parteru od wschodniej strony i część ogrodu przyklasztornego oddano do dyspozycji Kuratora Okręgu Naukowego, który przekazał to wszystko na pomieszczenia szkoły elementarnej.

Kolejna informacja dotycząca szkoły została zapisana pod datą 17.VIII.1912 roku, a pochodzi z Wizytacji Duszpasterskiej Diecezji Sejneńskiej, do której Stawiski wówczas należały. Brzmi ona następująco: „ Na terenie parafii jest jedna szkoła elementarna. Nauczyciel jest katolikiem. Szkoła nie ma katechety, sam nauczyciel uczy katechizmu z upoważnienia władz kościelnych”.

Burzliwy okres I Wojny Światowej zaznaczył się również w Stawiskowskiej oświacie. Decyzją władz niemieckich latem 1915 roku specjalna 2-3 osobowa komisja spisywała roczniki dzieci w wieku szkolnym. U pana Zielińskiego na ul. Utrata mieściła się swoista „księgarnia”, w której rodzice zaopatrywali dzieci do klasy I w „Elementarz” Augusta Jeskiego, „Dzieje Biblijne” księdza Kowalskiego i inne przybory. Lekcje prowadził pan Chodnicki w ostatnim domu na ulicy Wiejskiej.

Kilka miesięcy później została założona szkoła w klasztorze, w której nauczyciel Stanisław Puchalski uczył pisania, czytania, kaligrafii, cyfr, rysunków. Lekcja religii odbywała się w przeciwległym rogu tego budynku, a prowadzona była przez proboszcza Juliana Czarneckiego. W roku szkolnym 1916/1917 lekcje dla klasy I odbywały się w tym samy, miejscu (uczył nauczyciel Stanisław Laskowski), zaś dla klasy II – w domu wynajętym przez żyda o nazwisku Zimny na ul. Długiej.

We wrześniu 1921 roku została zawiązana siedmioklasowa Publiczna Szkoła Powszechna. Przez półtora roku jej kierownikiem był Konstanty Józiński. Powiększył grono pedagogiczne, wprowadził różne metody nauczania oraz surową dyscyplinę. Następnym kierownikiem był Jan Kotarski, późniejszy wykładowca Państwowego Męskiego Seminarium Nauczycielskiego w Łomży.

Komitet Rodzicielski z pomocą rodziców ufundował szkole piękny sztandar z wizerunkiem patrona szkoły – bajkopisarza Stanisława Jachowicza. Sztandar ten ukryty w czasie wojny nigdy nie został odnaleziony.

Geneza nowego budynku szkolnego

Do powstania nowego budynku szkolnego przy ulicy Polowej 17 przyczynił się w dużej mierze niezwykle przebojowy proboszcz, ksiądz Aleksy Łada. On to wraz z grupą młodzieży, liczącą około 200 osób rozebrał w nocy przybudówkę, będącą własnością kierownika szkoły, mieszczącej się w klasztorze. Przybudówka ta utrudniała procesję dookoła kościoła. Sytuacja ta groziła procesem sądowym, zwłaszcza, że kolejnym posunięciem proboszcza było usunięcie kierownika szkoły z mieszkania w klasztorze. Ksiądz Aleksy Łada załagodził jednak tę sprawę. Cegłę z rozbiórki przeznaczył na budowę nowej szkoły, której sam był inicjatorem, a także stanął na czele Komitetu Budowy Szkoły z funkcją prezesa. Dziedzic Stanisław Kisielnicki podarował pod przyszłą szkołę plac o powierzchni 1 ha.

Szkoła w latach 1936 - 1955

Szkołę budowano w latach 1935/36. Rok szkolny rozpoczęto w nowej szkole, mieszczącej 7 przestronnych sal lekcyjnych, mieszkanie dla kierownika i kancelarię.

W budynku podczas okupacji radzieckiej od dnia 23.XI.1939 r. do 22.VI.1941 r. funkcjonowała szkoła, lecz na zmienionych zasadach. Obowiązywał program szkół radzieckich. Książki w języku polskim były sprowadzane z Państwowego Wydawnictwa Mniejszości Narodowych USSR Kijów – Lwów. Do pracy stanęło ośmioro polskich nauczycieli:

• J. Kotarski,
• H. Laskowska,
• K. Korycińska,
• K. Starostko,
• B. Starostko,
• Z. Dąbrowska,
• B. Bystry,
• M. Reut.

I pięciu żydowskich nauczycieli:

• Szapiro,
• E. Bursztynowa,
• Z. Hackerowa,
• I. Chludniewicz,
• piątego nazwiska nie udało się ustalić.

Od czerwca 1942 r. do lipca 1944 r. w budynku szkolnym mieścił się magazyn zbożowy, zaś od lipca 1944 r. do stycznia 1945 r. – posterunek obserwacji lotniczej oraz punkt zbiorczy ludzi łapanych do pracy przy okopach.

W ramach Delegatury Rządu generała Władysława Sikorskiego już we wrześniu 1940 r. powstał Departament Oświaty i Kultury. Zgodnie z instrukcją o tajnym nauczaniu lekcje odbywały się po domach prywatnych.

Wkrótce po opuszczeniu przez Niemców Stawisk, dnia 15 lutego 1945 roku zawiązał się Komitet Organizacyjny i powołał do pracy nauczycieli, którzy byli na miejscu, którzy się ukrywali lub wrócili z tułaczki i obozów pracy Zarząd Miejski powierzył organizowanie i kierowanie szkołą Panu J.D. Rojewskiemu.

Nazwiska pierwszych powojennych nauczycieli:

1. Emilia Rojewska
2. Julian Rojewski
3. Stanisław Jabłoński
4. Helena Laskowska
5. Maria Reutt (kierownik szkoły w latach 1950 – 1954)
6. Bronisława Starostko (kierownik szkoły w latach 1954 – 1955)
7. Janina Brulińska
8. Alina Chojnowska
9. Ryszard Chojnowski
10. Jadwiga Chrostowska
11. Zofia Dąbrowska
12. Alina Sutkowska

Wychowawczyni Maria Reutt z klasą

Szkoła w latach 1955 - 1972

Długoletnim, kolejnym kierownikiem szkoły był Pan Tadeusz Kozikowski.

W miesiącach od lutego do września 1957 r. dobudowano drugie skrzydło szkoły, budynek był ładniejszy i wygodniejszy. Do pracy włączyli się rodzice z miejscowości:

1. Stawiski
2. Chmielewo
3. Michny
4. Cedry
5. Rogale
6. Barżykowo
7. Kuczyny.

Pracowali również nauczyciele i uczniowie. W roku szkolnym 1961/62 czynem społecznym została wybudowana pracownia do prac ręcznych.

W latach 1971/72 obowiązku kierownika pełnił mgr Ludwik Kopka

Szkoła w latach 1972 - 1996

• MGR JÓZEF DOMITRZ (1972 – 1976) – GMINNY DYREKTOR SZKÓŁ.

W roku szkolnym 1972/73 została zakończona budowa trzeciej części szkoły, która została połączona z pracownią techniczną i otrzymała wygląd taki jaki ma obecnie. Szkoła została ogrodzona metalowymi przęsłami.

Dnia 2.IX.1974 r. odbyło się otwarcie Izby Pamięci Narodowej, do powstania której przyczyniła się Pani Zdzisława Samul.

Od prawej stoją: Ostrowski Zdzisław, Włodkowski Kazimierz, Włodkowska Regina, Patalan Urszula, Jadwiga Łepkowska, Cedrowski Mieczysław, Domitrz Józef, gość z Kuratorium

• MGR CZESŁAW ŚWIDERSKI (1976 – 1991)- GMINNY DYREKTOR SZKÓŁ, INSPEKTOR OŚWIATY I WYCHOWANIA W STAWISKACH.

W związku z przypadającą w 1976 roku 550 – letnią rocznicą powstania Stawisk, w dniach 4-5 września odbyło się wiele uroczystości. Szkoła otrzymała imię Tadeusza Kościuszki. Odtąd w dzień przysięgi Naczelnika na Rynku Krakowskim, czyli 24 marca obchodzone jest bardzo uroczyście Święto Szkoły.

Polonistka, Pani Elżbieta Jermacz dostosowała słowa wiersza Ignacego Humanickiego pt. „Z twoich popiołów” do potrzeb szkoły, zaś nauczyciel muzyki, Pan Kazimierz Włodkowski skomponował muzykę. W ten sposób powstał Hymn Szkoły. Ze składek Komitetu Rodzicielskiego został ufundowany sztandar szkoły a od strony ulicy Polowej wmurowało tablicę.

W roku 1990 w sposób demokratyczny po raz pierwszy młodzież wybrała Samorząd Uczniowski, który pracował w wielu sekcjach.

• MGR INŻ. JERZY RYBICKI (1991 – 1998) – DYREKTOR

Na wniosek Pani Elżbiety Kuliś Izba Tradycji Szkoły została zamieniona na czytelnię, której szkole brakowało.

Od dnia 31.V.1993 r. szkoła pracuje wg opracowanego własnego statutu. W dalszym ciągu przestrzegany jest ceremoniał szkoły. Wprowadzono również uroczyste pasowanie pierwszaków na uczniów naszej szkoły.

• MGR SŁAWOMIR CHODNIK (1998 - ......) – DYREKTOR ZESPOŁU SZKOLNO – PRZEDSZKOLNEGO W STAWISKACH.

Dawna Poczta Polska na ul. Łomżyńskiej 21

Budynki zajazdu pocztowego według projektu typowego dla mniejszej pocztahlerii II klasy, opracowanego przez Dyrekcję Generalną Dróg i Mostów Królestwa Polskiego, wzniesione w 1828 r. (zachowany kontrakt na budowę, zawarty w 1828 r. z dziedzicem Antonim Bykowskim).

Zespół trzech budynków, obejmujących w podkowę prostokątny tylni dziedziniec:

• poczta, zwrócona frontem do ulicy
• stajnia i wozownia po bokach, usytuowane szczytowo też w licu ulicy, między nimi bramy.

Klasycystyczne, murowane z cegły, tynkowane, boniowane na warożach, na planie prostokąta. Parterowe. Okna i drzwi prostokątne. Dachy czterospadowe, kryte blachą.

Poczta pięcioosiowa, z wejściem pośrodku, zaakcentowanym boniowaniem. Wnętrze dwutraktowe, z sienią na osi, kryte sufitami. Stajnia i wozownia przebudowane.

Opracowano na podst. Katalogu zabytków sztuki w Polsce...

Ogólne informacje o grodzisku stawiskowskim i tło historyczne.

Miasto Stawiski /nazwa pochodzi od licznych niegdyś rybnych stawów, dziś zaniedbanych i zarośniętych szuwarami/ powstałe w XVII w. Posiada kilka zabytków godnych uwagi. Są to:

• grodzisko wczesnośredniowieczne,
• kościół i klasztor pofranciszkański z XVI w.,
• przepiękne ramy barokowe przy obrazach w bocznych nawach kościoła /ramy mają wymiary 5x3 m/,
• nagrobek w kościele w stylu klasycystycznym,

a z dziwów natury – potężny głaz narzutowy w pobliskim lesie, w towarzystwie licznych pomniejszych głazów.

W Przytułach Kolonii – wsi oddalonej od Stawisk o 10 km znajdują się dwa jeszcze większe głazy.
Grodzisko stawiskowskie kolistego kształtu o średnicy 60 m znajduje się w odległości ok. 100 m od szosy wiodącej z Łomży do Stawisk i około 600 m. od Stawisk.

Od północy i wschodu /a więc z kierunków, z których Jaćwingowie, Prusowie i Litwini a później Krzyżacy dokonywali najazdów/ dostępu do niego broniły głębokie trzęsawiska i moczary porośnięte krzewiną i szuwarami oraz stawy.

Dziś, po zmeliorowaniu są one wyschnięte i zarosłe szuwarami. Niegdyś owe stawy dostarczały mieszkańcom grodu i okolic ryb i raków, a strumień płynący u podnóża wału grodu – wody pitnej.

Gródek Stawiskowski był jednym z ogniw łańcucha umocnień północnych granic Mazowsza.

Po upływie wieków ludność miejscowa zapomniała o pochodzeniu pozostałości po grodach czyli grodziskach, które w postaci wałów ziemnych nieraz bardzo potężnych urozmaicają nasz krajobraz, nazywając je wałami, okopami szwedzkimi, lub po prostu okopami.

Naukowe zainteresowanie grodziskami na ziemiach polskich zapoczątkował Zorian Chołdakowski w początkach XIX wieku. Dopiero jednak pod koniec XIX wieku zainteresowanie to stało się bardziej powszechne i przejawiło się w postaci licznych wzmianek i artykułów w różnych czasopismach. Autorami ich byli m.in. Z. Gloger, S. Morawski, G. Ostrowski, S.J. Czarnowski.

Po pierwszej wojnie światowej w związku z dekretem Rady regencyjnej o ochronie zabytków w Polsce, powstało państwowe Grono Konserwatorów Zabytków Przedhistorycznych.

Po drugiej wojnie światowej wzrosło zainteresowanie nauki grodziskami: są prowadzone coraz częściej badania wykopaliskowe.

Na podstawie pracy J. Deptuły - "Grodzisko w Stawiskach"

Pomnik Trzech Pokoleń

Pomnik Orła Białego w Stawiskach

Nocą z 10 na 11 listopada 1918 r. oddział niemiecki zmierzający z Osowca w stronę Prus Wschodnich został rozbrojony w Stawiskach przez członków Polskiej Organizacji Wojskowej pod dowództwem pułkownika Stanisława Steczkowskiego. W trakcie akcji rozbrojenia Niemców członkowie POW odebrali im wozy załadowane bronią i zrabowanym mieniem mieszkańców polskich miast i wsi.

Rankiem 11 listopada 1918 r. odbyła się patriotyczna uroczystość, podczas której na placu pod kościołem wręczony został weteranowi powstania styczniowego – Janowi Niksie sztandar powstańczy z 1864 r., który przez wiele lat przechowywany był w krypcie kościelnej.

Był to pierwszy dzień wolności po 123 latach niewoli w Stawiskach.

Historia pomnika sięga roku 1924. Jednym z inicjatorów budowy Pomnika Niepodległości Ojczyzny był pułkownik Stanisław Steczkowski. We wrześniu hitlerowcy zrzucili z pomnika Orła Białego, a na obelisk postawili swastykę. Brązową tablicę z nazwiskami bohaterów zabrali i przetopili na broń.

Pomnik Zwycięstwa, zwany „Pomnikiem Trzech Pokoleń” został odbudowany w 1969 r. Ufundowany został przez społeczeństwo. Napis na postumencie brzmi: „Cześć i Chwała bohaterom walk za ojczyznę”.

Artysta plastyk z Warszawy Ferdynand Jarocha wykonał według dawnego projektu rzeźbę Orła Białego. Cokół pomnika wykonał p. Bolesław Domitrz przy wydatnej pomocy pana M. Bigdy i p. Z. Majkrzaka.

Społeczeństwo Stawisk nie zapomniało również o bohaterskim pułkowniku Stanisławie Steczkowskim. Jego imię nosi jedna z ulic w naszym mieście.